220 та сохта Uzumда: оригиналлик текшириш бўйича қўлланма

Битта Адидас кроссовкаси, иккита қути ва ноқулай савол

Олти ой олдин амакиваччам Узумда Адидас Ултрабоост кроссовкаларини буюртма қилди. Сурат расмий каталогдан чиққандек, сотувчида яшил белги, нархи тахминан 1,3 млн сўм — Юнусободда жойлашган расмий дўкондаги нархдан деярли учдан бирга арзон. Тўққиз кундан кейин у қутини уйга олиб келди. Тилчадаги ёрлиқ қийшиқ тикилган, бириктирилган ҚР ҲТТПС ишлатмаган сайтга олиб боради, ички таглик ЕВА емас, оддий мочалка. Акам профессионал снеакерҳеад емас, лекин у ҳам дарров тушунди: бу Ултрабоост емас. Сайт’даги карточкада еса ўша сотувчи “оригинал, кафолат” деб ёзиб қўйган. Қўллаб-қувватлаш уч кундан кейин “барча ёрлиқлар сақланиб қолган бўлса, қайтаринг” деган жавоб берди. Қайтаришди, пулни қайтариб олишди. Аммо сохта кроссовка каталогдан олиб ташланмади — у ҳозир ҳам ўша сотувчида, ўша нархда турибди.

Биз бу мақолани айнан шу сабаб ёзяпмиз: ҳикоя зерикарли даражада типик. Енди давлатда рақамлар бор, харидорда еса текшириш рўйхати бўлиши керак.

Давлат нимани аниқлади

2025-йил май ойида Антимонополия қўмитаси ва божхона хизматининг биргаликдаги мониторинги давомида Узум Маркетда тахминан 220 та, Олчада еса тахминан 50 та сохта товар аниқланди. Бу ҳақида дарё.уз ва спот.уз хабар берди: ҳисоботда яширинмасдан брендлар номлари санаб ўтилган — Адидас, Самсунг, Босч ва Чанел. Я’ни “аслига ўхшаш” емас, расмий қайд: оригинал деб сотилаётган маҳсулот ҳуқуқ егаси томонидан тасдиқланмаган.

270 та позиция кичкина туюлади. Лекин бу — битта текширувда, бир нечта бренд бўйича топилган миқдор. Маркетплейсдаги сохта товарларнинг умумий ҳажмини ҳеч ким ўлчамаган, ва платформа ички шикоят базасини очмагунча ўлчашнинг иложи ҳам ё‘қ. Демак 220 ва 50 — “муаммонинг юқори чегараси” емас, “давлат аллақачон кўриб турган минимум”.

Параллел равишда Антимонополия қўмитасига 2025-йилда фуқаролардан 48 мингдан ортиқ мурожаат тушди, ва уларнинг катта қисми — исте’молчига нотўғри ма’лумот бериш билан боғлиқ. Сохта товар юридик жиҳатдан айнан шу категорияга тушади. Шунинг учун “220 та сохта” — алоҳида ҳикоя емас, балки ўша умумий босимнинг енг осон исботланадиган тармоғи.

Бу нега маркетплейсларда ишлайди

Ўзбекистон маркетплейслари классик ма’нодаги дўкон емас. Улар витрина, ва унга учинчи томон сотувчилар товар қўяди. Платформанинг ҳар бир қутини олдиндан експертизадан ўтказадиган омбори ё‘қ, Амазон Бранд Регистрй каби ҳуқуқ егалари билан ишлаш бўлими ё‘қ, ва сотилаётган СКУ’ни ҳуқуқ егаси очиқ шикоят қилмагунча блоклашга деярли рағбати ҳам ё‘қ.

Бу тузилмавий ҳолат. Сотувчи ҳар бир битим учун платформага комиссия тўлайди. Қанча арзон ва қанча кўп соца, харидор ва ҳуқуқ егасидан ташқари ҳамма манфаатдор. Сохта Адидас сотувчига оригиналдан ўн баробар арзон тушади, расмийдан 20–30% паст нархда сотилади ва ҳалол реселлер беролмайдиган маржа келтиради. Демак сохта нарсалар маркетплейсга тасодифан келмайди — улар у ерга иқтисодий қонуният билан келади.

Яна бир қатлам — қўллаб-қувватлаш. Бизнинг бешта йирик платформа бўйича 200 та очиқ шарҳли танловимизда суппорт етказиб беришдан кейинги иккинчи ўринда туради. Харидор “бу сохта” деб ёзса, унга шаблон жавоб келади, сотувчига ё‘налтирилади ва аксарият ҳолларда жараён фақат пулни қайтариш билан тугайди — карточка ўчирилмайди, сотувчи жазо олмайди.

Тўрт бренд бўйича текшириш рўйхати

Бу тўлиқ қўлланма емас ва ваколатли експертизанинг ўрнини боса олмайди. Товар нархи сезиларли бўлса, енг тўғри ё‘л — Тошкентдаги расмий сервис марказига мурожаат қилиш. Қуйида — харидор қутини очган биринчи беш дақиқада ўзи текшира оладиган нарсалар.

Адидас. Оригинал Адидас оёқ кийимининг тилчасида артикул, УК/УС/ЕУ/КМ ўлчамлари ва ишлаб чиқарилган давлат коди ёзилган ёрлиқ бўлади. Шрифт бир текис, чок тўғри, қийшиқ букилмаган. Ултрабоост моделларида — бўртиб чиққан логотип, наклайка емас. Боост таглик кўриниб турган ТПУ гранулалардан иборат, босганда ҳақиқатан еластик; сохта вариантларда монолит ЕВА бўлиб, босилганда “чўкади”. Оригинал қути зич картон, ундаги ёрлиқдаги артикул оёқ кийимдаги ёрлиқ билан мос келиши керак. Кодлар мос келмаса — бу аллақачон кучли сигнал. Ўзбекистонда Адидас’нинг расмий дистрибютори битта; фирма дўконлари рўйхати Адидас сайтида бор.

Самсунг. Қути, қурилма корпуси ва тизим менюси (Сеттингс → Абоут) даги серия рақами мос келиши керак. Самсунг қўллаб-қувватлаш саҳифасида самсунг.ком орқали серия рақамини текшириш мумкин — агар қурилма “топилмаса”, бу жиддий огоҳлантириш. Оригинал қути ичидаги қувватловчида бўртма логотип ва майда гравюра бўлади. Сохта Самсунг смартфон ва телевизорлар кўпинча “мослаштирилган” прошивка ва анча паст нарх билан сотилади; Тошкентдаги расмий сервислар бундай қурилмани кафолат бўйича қабул қилмайди.

Босч. Айниқса електр асбоблар (дрел, шуруповёрт) ва маиший техника категориясида сохта нусхалар кўп. Оригинал Босч корпусида лазерли гравюра, наклайка емас. Қути ёрлиғида ЕАН-13 бор, у босч-профессионал.ком сайтидаги моделга тўғри келиши керак. Корпусдаги логотип шрифти текис, равон — гравюра артефактларисиз. Сохта нусхалар кўпинча пластик ҳиди ва оғирлиги билан фарқланади: оригинал оғирроқ, чунки двигател чўлғамида ҳақиқий мис ишлатилган. Агар “Босч” нархи расмий дўконлардагидан 60% паст бўлса — деярли аниқ сохта ёки кафолациз серий импорт.

Чанел. Парфюмерия Ўзбекистон маркетплейсларида сохта товарнинг енг оммавий нишаси. Бизнинг шарҳлар танловимиз бўйича айнан Олчада тўғридан-тўғри айблов учрайди: “90 фоиз парфюм сохта”. Оригинал Чанел флакон тагида ва қутида 4–5 белгили батч-код бор, улар мос бўлиши шарт. Чеккфреш ёки ЧеккКосметик.нет орқали батч-код бўйича ишлаб чиқарилган санани кўриш мумкин; агар код “мавжуд емас” бўлса — сохта. Оригиналнинг селлофан ўрамаси зич, чоки текис; сохтаникида чок дағал ёки ўрама ғижим бўлади. Оригинал ҳиди соатлаб туради; сохтаси 30–60 дақиқада учиб кетади. Енг асосийси — Чанел ҳеч қачон ўз бутикларининг расмий аксияларидан ташқарида 50% ва ундан ортиқ чегирма бермайди. Маркетплейсдаги “Чанел −60%” аксияси — деярли ҳар доим сохта ёки муддати ўтган товар.

Нарх — сигнал сифатида

Сохта товар деярли ҳар доим нархда рақобатлашади. Мантиқ оддий: агар сотувчи ҳақиқий партияга ега бўлса, у ҳуқуқ егасининг улгуржи нархидан паст тушаолмайди. Паст тушяпти — демак партия ҳақиқий емас.

Биз ўзимизнинг текширувларимизда қуйидаги ориентири ишлатамиз: брендли товар учун Ўзбекистон бозори медианасидан 70% паст барқарор чакана нарх — огоҳлантириш белгиси. Ҳукм емас, лекин текширишга сабаб. Айниқса бу нарх бир кун емас, бир ойдан бери турган бўлса. Ҳақиқий аксия графикда чуқурлик каби кўринади: нарх тушади, кейин қайтади. Сохта товар еса текис чизиқдек: паст, барқарор, доимий — чунки сотувчида “нормал” нарх ё‘қ, ундан чегирма беришга ҳам ўхшатиб бўлмайди.

2025-йил 21-октабрдан бошлаб Ўзбекистонда Вазирлар Маҳкамаси қарори амал қилади: чегирма ҳисобланадиган “ески нарх” охирги 30 кунлик минимал нархга тенг бўлиши шарт. Айнан шу 30 кунлик тарих сохта товар патернини ҳам кўришга ёрдам беради. Агар товар ёнида “−40%” ёзуви ва думалоқ сумма бор бўлса-ю, 30 кунлик нарх графиги горизонтал чизиқ бўлса — ҳеч қандай чегирма ё‘қ. Агар чизиқ бозордан 40% паст жойлашган бўлса — бу ё сохта, ё кафолациз серий импорт.

Сохта товар олиб қўйсангиз, нима қилиш керак

Биринчи қадам — улоқтирмаслик. Қути, ёрлиқлар, чек, сотувчи билан ёзишмалар, маркетплейсдаги карточка скриншотини сақланг. Бу шикоятнинг материали.

Иккинчи қадам — маркетплейсга расмий канал орқали претензия. Бешала платформада мурожаат шакли бор; унда сохталигнинг аниқ белгисини кўрсатиш керак (серия рақамлари мос келмаслиги, ишлаб чиқарувчи базасида ё‘қлиги, ваколатли сервиснинг хулосаси). Аксарият қайтаришлар суд’дан олдинги тартибда ҳал қилинади.

Учинчи қадам — қайтариш рад етилса ёки сотувчи е’тибор бермаса. Антимонополия қўмитасига (гов.уз/ру/адвике/74) далиллар билан мурожаат. Исте’молчи ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун бўйича сохта маҳсулот сотиш — алоҳида таркиб, оддий “харидор норози” емас. Қўмита 2026-йил апрелда олти қурилиш компаниясини ёлғон реклама учун жарима қилган — ме’ёрни қўллаш амалиёти мавжуд.

Тўртинчи қадам — ваколатли сервис. Самсунг, Босч ва бошқа Ўзбекистонда расмий ваколатхонаси бор брендлар учун сервис “оригинал емас” деган ёзма хулоса бериши мумкин. Бундай ҳужжат билан шикоят деярли рад етилмас бўлади: маркетплейс пулни қайтаради, карточка олиб ташланади, сотувчи блок олади.

Ва камдан-кам айтиладиган бир нарса: ҳатто пул қайтариб олинган бўлса ҳам, шикоят қилиш керак. Индамасдан қайтариш сохта товарни каталогдан олиб ташламайди. Ҳуқуқ егасига (уз.адидас.ком, самсунг.ком/уз, босч.уз орқали) ёзма мурожаат — жараённи бошқа тарафдан ишга туширади, ва аслида маркетплейсни СКУ’ни олиб ташлашга мажбурлайдиган ягона нарса шу.

Кейин нима

Телеграм каналимизга обуна бўлинг — @birbozor_uz. Ҳар куни Узум, Олча ва Асахий’даги 1–2 та ҳақиқий карточкани текширамиз: 30 кунлик нарх тарихи, сотувчини текшириш, оригиналлик сигналлари. БирБозор иловасининг баҳоси (бета) бир неча ҳафтадан кейин очилади — батафсил бирбозор.узда. Иловада 30 кунлик график ва “ваколатли сотувчи” белгиси карточкага уланган.

220 та сохта — бу давлат битта текширувда топган миқдор. Юқоридаги рўйхат — харидор сервиссиз ва шикояциз ўзи текшираоладиган нарса. Ушбу икки нуқта орасида Ўзбекистон е-коммерке’даги исте’молчи ҳимоясининг ҳақиқий ҳажми ётади. Биз асбобни айнан шу бўшлиқ учун қурмоқдамиз.