220 ta soxta Uzumda: originallik tekshirish bo‘yicha qo‘llanma

Bitta Adidas krossovkasi, ikkita quti va noqulay savol

Olti oy oldin amakivachcham Uzumda Adidas Ultraboost krossovkalarini buyurtma qildi. Surat rasmiy katalogdan chiqqandek, sotuvchida yashil belgi, narxi taxminan 1,3 mln so‘m — Yunusobodda joylashgan rasmiy do‘kondagi narxdan deyarli uchdan birga arzon. To‘qqiz kundan keyin u qutini uyga olib keldi. Tilchadagi yorliq qiyshiq tikilgan, biriktirilgan QR HTTPS ishlatmagan saytga olib boradi, ichki taglik EVA emas, oddiy mochalka. Akam professional sneakerhead emas, lekin u ham darrov tushundi: bu Ultraboost emas. Sayt’dagi kartochkada esa o‘sha sotuvchi “original, kafolat” deb yozib qo‘ygan. Qo‘llab-quvvatlash uch kundan keyin “barcha yorliqlar saqlanib qolgan bo‘lsa, qaytaring” degan javob berdi. Qaytarishdi, pulni qaytarib olishdi. Ammo soxta krossovka katalogdan olib tashlanmadi — u hozir ham o‘sha sotuvchida, o‘sha narxda turibdi.

Biz bu maqolani aynan shu sabab yozyapmiz: hikoya zerikarli darajada tipik. Endi davlatda raqamlar bor, xaridorda esa tekshirish ro‘yxati bo‘lishi kerak.

Davlat nimani aniqladi

2025-yil may oyida Antimonopoliya qo‘mitasi va bojxona xizmatining birgalikdagi monitoringi davomida Uzum Marketda taxminan 220 ta, Olchada esa taxminan 50 ta soxta tovar aniqlandi. Bu haqida daryo.uz va spot.uz xabar berdi: hisobotda yashirinmasdan brendlar nomlari sanab o‘tilgan — Adidas, Samsung, Bosch va Chanel. Ya’ni “asliga o‘xshash” emas, rasmiy qayd: original deb sotilayotgan mahsulot huquq egasi tomonidan tasdiqlanmagan.

270 ta pozitsiya kichkina tuyuladi. Lekin bu — bitta tekshiruvda, bir nechta brend bo‘yicha topilgan miqdor. Marketpleysdagi soxta tovarlarning umumiy hajmini hech kim o‘lchamagan, va platforma ichki shikoyat bazasini ochmaguncha o‘lchashning iloji ham yo‘q. Demak 220 va 50 — “muammoning yuqori chegarasi” emas, “davlat allaqachon ko‘rib turgan minimum”.

Parallel ravishda Antimonopoliya qo‘mitasiga 2025-yilda fuqarolardan 48 mingdan ortiq murojaat tushdi, va ularning katta qismi — iste’molchiga noto‘g‘ri ma’lumot berish bilan bog‘liq. Soxta tovar yuridik jihatdan aynan shu kategoriyaga tushadi. Shuning uchun “220 ta soxta” — alohida hikoya emas, balki o‘sha umumiy bosimning eng oson isbotlanadigan tarmog‘i.

Bu nega marketpleyslarda ishlaydi

O‘zbekiston marketpleyslari klassik ma’nodagi do‘kon emas. Ular vitrina, va unga uchinchi tomon sotuvchilar tovar qo‘yadi. Platformaning har bir qutini oldindan ekspertizadan o‘tkazadigan ombori yo‘q, Amazon Brand Registry kabi huquq egalari bilan ishlash bo‘limi yo‘q, va sotilayotgan SKU’ni huquq egasi ochiq shikoyat qilmaguncha bloklashga deyarli rag‘bati ham yo‘q.

Bu tuzilmaviy holat. Sotuvchi har bir bitim uchun platformaga komissiya to‘laydi. Qancha arzon va qancha ko‘p sotsa, xaridor va huquq egasidan tashqari hamma manfaatdor. Soxta Adidas sotuvchiga originaldan o‘n barobar arzon tushadi, rasmiydan 20–30% past narxda sotiladi va halol resellyer berolmaydigan marja keltiradi. Demak soxta narsalar marketpleysga tasodifan kelmaydi — ular u yerga iqtisodiy qonuniyat bilan keladi.

Yana bir qatlam — qo‘llab-quvvatlash. Bizning beshta yirik platforma bo‘yicha 200 ta ochiq sharhli tanlovimizda support yetkazib berishdan keyingi ikkinchi o‘rinda turadi. Xaridor “bu soxta” deb yozsa, unga shablon javob keladi, sotuvchiga yo‘naltiriladi va aksariyat hollarda jarayon faqat pulni qaytarish bilan tugaydi — kartochka o‘chirilmaydi, sotuvchi jazo olmaydi.

To‘rt brend bo‘yicha tekshirish ro‘yxati

Bu to‘liq qo‘llanma emas va vakolatli ekspertizaning o‘rnini bosa olmaydi. Tovar narxi sezilarli bo‘lsa, eng to‘g‘ri yo‘l — Toshkentdagi rasmiy servis markaziga murojaat qilish. Quyida — xaridor qutini ochgan birinchi besh daqiqada o‘zi tekshira oladigan narsalar.

Adidas. Original Adidas oyoq kiyimining tilchasida artikul, UK/US/EU/CM o‘lchamlari va ishlab chiqarilgan davlat kodi yozilgan yorliq bo‘ladi. Shrift bir tekis, chok to‘g‘ri, qiyshiq bukilmagan. Ultraboost modellarida — bo‘rtib chiqqan logotip, naklayka emas. Boost taglik ko‘rinib turgan TPU granulalardan iborat, bosganda haqiqatan elastik; soxta variantlarda monolit EVA bo‘lib, bosilganda “cho‘kadi”. Original quti zich karton, undagi yorliqdagi artikul oyoq kiyimdagi yorliq bilan mos kelishi kerak. Kodlar mos kelmasa — bu allaqachon kuchli signal. O‘zbekistonda Adidas’ning rasmiy distribyutori bitta; firma do‘konlari ro‘yxati Adidas saytida bor.

Samsung. Quti, qurilma korpusi va tizim menyusi (Settings → About) dagi seriya raqami mos kelishi kerak. Samsung qo‘llab-quvvatlash sahifasida samsung.com orqali seriya raqamini tekshirish mumkin — agar qurilma “topilmasa”, bu jiddiy ogohlantirish. Original quti ichidagi quvvatlovchida bo‘rtma logotip va mayda gravyura bo‘ladi. Soxta Samsung smartfon va televizorlar ko‘pincha “moslashtirilgan” proshivka va ancha past narx bilan sotiladi; Toshkentdagi rasmiy servislar bunday qurilmani kafolat bo‘yicha qabul qilmaydi.

Bosch. Ayniqsa elektr asboblar (drel, shurupovyort) va maishiy texnika kategoriyasida soxta nusxalar ko‘p. Original Bosch korpusida lazerli gravyura, naklayka emas. Quti yorlig‘ida EAN-13 bor, u bosch-professional.com saytidagi modelga to‘g‘ri kelishi kerak. Korpusdagi logotip shrifti tekis, ravon — gravyura artefaktlarisiz. Soxta nusxalar ko‘pincha plastik hidi va og‘irligi bilan farqlanadi: original og‘irroq, chunki dvigatel cho‘lg‘amida haqiqiy mis ishlatilgan. Agar “Bosch” narxi rasmiy do‘konlardagidan 60% past bo‘lsa — deyarli aniq soxta yoki kafolatsiz seriy import.

Chanel. Parfyumeriya O‘zbekiston marketpleyslarida soxta tovarning eng ommaviy nishasi. Bizning sharhlar tanlovimiz bo‘yicha aynan Olchada to‘g‘ridan-to‘g‘ri ayblov uchraydi: “90 foiz parfyum soxta”. Original Chanel flakon tagida va qutida 4–5 belgili batch-kod bor, ular mos bo‘lishi shart. Checkfresh yoki CheckCosmetic.net orqali batch-kod bo‘yicha ishlab chiqarilgan sanani ko‘rish mumkin; agar kod “mavjud emas” bo‘lsa — soxta. Originalning sellofan o‘ramasi zich, choki tekis; soxtanikida chok dag‘al yoki o‘rama g‘ijim bo‘ladi. Original hidi soatlab turadi; soxtasi 30–60 daqiqada uchib ketadi. Eng asosiysi — Chanel hech qachon o‘z butiklarining rasmiy aksiyalaridan tashqarida 50% va undan ortiq chegirma bermaydi. Marketpleysdagi “Chanel −60%” aksiyasi — deyarli har doim soxta yoki muddati o‘tgan tovar.

Narx — signal sifatida

Soxta tovar deyarli har doim narxda raqobatlashadi. Mantiq oddiy: agar sotuvchi haqiqiy partiyaga ega bo‘lsa, u huquq egasining ulgurji narxidan past tushaolmaydi. Past tushyapti — demak partiya haqiqiy emas.

Biz o‘zimizning tekshiruvlarimizda quyidagi orientiri ishlatamiz: brendli tovar uchun O‘zbekiston bozori medianasidan 70% past barqaror chakana narx — ogohlantirish belgisi. Hukm emas, lekin tekshirishga sabab. Ayniqsa bu narx bir kun emas, bir oydan beri turgan bo‘lsa. Haqiqiy aksiya grafikda chuqurlik kabi ko‘rinadi: narx tushadi, keyin qaytadi. Soxta tovar esa tekis chiziqdek: past, barqaror, doimiy — chunki sotuvchida “normal” narx yo‘q, undan chegirma berishga ham o‘xshatib bo‘lmaydi.

2025-yil 21-oktabrdan boshlab O‘zbekistonda Vazirlar Mahkamasi qarori amal qiladi: chegirma hisoblanadigan “eski narx” oxirgi 30 kunlik minimal narxga teng bo‘lishi shart. Aynan shu 30 kunlik tarix soxta tovar paternini ham ko‘rishga yordam beradi. Agar tovar yonida “−40%” yozuvi va dumaloq summa bor bo‘lsa-yu, 30 kunlik narx grafigi gorizontal chiziq bo‘lsa — hech qanday chegirma yo‘q. Agar chiziq bozordan 40% past joylashgan bo‘lsa — bu yo soxta, yo kafolatsiz seriy import.

Soxta tovar olib qo‘ysangiz, nima qilish kerak

Birinchi qadam — uloqtirmaslik. Quti, yorliqlar, chek, sotuvchi bilan yozishmalar, marketpleysdagi kartochka skrinshotini saqlang. Bu shikoyatning materiali.

Ikkinchi qadam — marketpleysga rasmiy kanal orqali pretenziya. Beshala platformada murojaat shakli bor; unda soxtaligning aniq belgisini ko‘rsatish kerak (seriya raqamlari mos kelmasligi, ishlab chiqaruvchi bazasida yo‘qligi, vakolatli servisning xulosasi). Aksariyat qaytarishlar sud’dan oldingi tartibda hal qilinadi.

Uchinchi qadam — qaytarish rad etilsa yoki sotuvchi e’tibor bermasa. Antimonopoliya qo‘mitasiga (gov.uz/ru/advice/74) dalillar bilan murojaat. Iste’molchi huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun bo‘yicha soxta mahsulot sotish — alohida tarkib, oddiy “xaridor norozi” emas. Qo‘mita 2026-yil aprelda olti qurilish kompaniyasini yolg‘on reklama uchun jarima qilgan — me’yorni qo‘llash amaliyoti mavjud.

To‘rtinchi qadam — vakolatli servis. Samsung, Bosch va boshqa O‘zbekistonda rasmiy vakolatxonasi bor brendlar uchun servis “original emas” degan yozma xulosa berishi mumkin. Bunday hujjat bilan shikoyat deyarli rad etilmas bo‘ladi: marketpleys pulni qaytaradi, kartochka olib tashlanadi, sotuvchi blok oladi.

Va kamdan-kam aytiladigan bir narsa: hatto pul qaytarib olingan bo‘lsa ham, shikoyat qilish kerak. Indamasdan qaytarish soxta tovarni katalogdan olib tashlamaydi. Huquq egasiga (uz.adidas.com, samsung.com/uz, bosch.uz orqali) yozma murojaat — jarayonni boshqa tarafdan ishga tushiradi, va aslida marketpleysni SKU’ni olib tashlashga majburlaydigan yagona narsa shu.

Keyin nima

Telegram kanalimizga obuna bo‘ling — @birbozor_uz. Har kuni Uzum, Olcha va Asaxiy’dagi 1–2 ta haqiqiy kartochkani tekshiramiz: 30 kunlik narx tarixi, sotuvchini tekshirish, originallik signallari. BirBozor ilovasining bahosi (beta) bir necha haftadan keyin ochiladi — batafsil birbozor.uz’da. Ilovada 30 kunlik grafik va “vakolatli sotuvchi” belgisi kartochkaga ulangan.

220 ta soxta — bu davlat bitta tekshiruvda topgan miqdor. Yuqoridagi ro‘yxat — xaridor servissiz va shikoyatsiz o‘zi tekshiraoladigan narsa. Ushbu ikki nuqta orasida O‘zbekiston e-commerce’dagi iste’molchi himoyasining haqiqiy hajmi yotadi. Biz asbobni aynan shu bo‘shliq uchun qurmoqdamiz.