Кафолат ҳуқуқлари 2026: нуқсонли товар, 10 кун қоидаси ва даъво қилиш тартиби

"Кафолат" сўзи дўкон чекида ёки товар қутисида кўп учрайди, аммо аксарият харидорлар унинг аниқ нимани англатишини билишмайди. Аслида "кафолат" — сотувчининг хайрихоҳлиги эмас, балки қонун билан кафолатланган ҳуқуқингиз. Ўзбекистонда буни «Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонун (1996-йил, 221-И-сон, кейинги таҳрирлар билан) тартибга солади. Қуйида нуқсонли товар учун қандай ҳуқуқларингиз борлиги, сифатли товарни қайси муддатда алмаштириш мумкинлиги ва онлайн-дўконлардан харидда нима ўзгаришини аниқ рақамлар билан кўриб чиқамиз.

"Кафолат" қонуний нимани англатади

Қонунда икки муддат бир-биридан фарқланади:

• Кафолат муддати (кафолат муддати) — ишлаб чиқарувчи ёки сотувчи товар сифатига жавоб берадиган давр. У товар харидорга сотилган кундан бошланади. Узоқ муддат фойдаланиладиган товарлар (техника, телефон, маиший буюмлар) учун кафолат муддати белгиланиши шарт.
• Хизмат муддати (хизмат муддати) — товардан фойдаланиш мумкин бўлган умумий давр; у тугагач, маҳсулотни ишлатиш тўхтатилиши керак. Озиқ-овқат ва дори-дармонлар учун эса хизмат муддати эмас, яроқлилик муддати қўлланилади.

Энг муҳими: агар товарга умуман кафолат ёки яроқлилик муддати белгиланмаган бўлса, қонун бўйича харидор ўз ҳуқуқларидан харид кунидан 6 ой ичида фойдаланиши мумкин. Яъни "кафолациз" дегани "ҳуқуқсиз" дегани эмас.

Нуқсонли товар: 4 та ҳуқуқингиз

Товарда нуқсон чиқса, танлов сизники — сотувчи эмас. Қонуннинг 13-моддасига кўра, истеъмолчи қуйидагилардан бирини талаб қилиши мумкин:

Бу ҳуқуқлардан товардаги нуқсон кафолат муддати ичида, кафолат белгиланмаган бўлса 6 ой ичида аниқланган тақдирда фойдаланиш мумкин. Нуқсонли товарни алмаштириш тартибини қонуннинг 14-моддаси, бепул таъмирлашни эса 15-моддаси белгилайди. Алмаштириш кечиктирилмасдан амалга оширилиши керак; сотувчида айни пайтда шундай товар бўлмаса, у талабни кейинроқ қондиради.

Аҳамият беринг: «Истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунга 2026-йилда алмаштириш жараёнини аниқлаштирувчи тузатишлар муҳокама қилинмоқда — қайта экспертиза шартлари ва муддатлари. Бу ўзгаришлар ҳали тўлиқ кучга киргани йўқ, шунинг учун амалдаги тартибга таянинг ва сотувчидан ёзма жавобни сўранг.

Мисол. Телефон кафолат муддати ичида ўчиб қолди ва ўзи ёнмади. Сотувчи "биз фақат сервисга юборамиз" деса ҳам, танлов сизники: таъмирлаш, алмаштириш, нархни камайтириш ёки пулни қайтариш. Агар нуқсон жиддий бўлса (фойдаланишни имконсиз қилса ёки бартараф этиш кўп вақт ва маблағ талаб қилса), пулни қайтариб олишни талаб қилиш айниқса асосли. Сотувчининг нуқсон сизнинг айбингиз билан чиққанини исботлаш юки — унинг зиммасида.

Сифатли товарни алмаштириш: 10 кун қоидаси

Товар нуқсонсиз, аммо сизга тўғри келмаса (ўлчам, ранг, фасон), қонуннинг 18-моддаси бўйича уни харид кунидан 10 кун ичида худди шундай товарга алмаштириб олиш ҳуқуқига эгасиз. Агар сотувчида мос алмаштирув бўлмаса — тўланган пулни қайтариб оласиз.

Алмаштириш қуйидаги шартлар бажарилганда кафолатланади:

• Товар ишлатилмаган ва шикастланмаган;
• Оригинал қадоқ, ёрлиқ ва пломба сақланган;
• Товарнинг истеъмол хусусиятлари ўзгармаган;
• Харидни тасдиқловчи чек ёки квитансия бор.

Ҳамма товар ҳам қайтарилмайди. Вазирлар Маҳкамасининг 75-сон қарори билан алмаштирилмайдиган товарлар рўйхати белгиланган — масалан, шахсий гигиена буюмлари (тиш чўткаси, тароқ), парфюмерия-косметика, ич кийим, дори воситалари. Сифатли озиқ-овқат маҳсулотлари ҳам қайтарилмайди.

Онлайн ва маркетплейсда нима ўзгаради

Онлайн харидда қонуний ҳуқуқларингиз сақланади, устига қулайликлар қўшилади:

• Етказиб беришдан олдин бекор қилиш — буюртмани топшириш вақтигача ёки курер/пунктда қабул қилиш пайти ҳеч қандай сабабсиз рад этишингиз мумкин.
• Uzum Marketда сифатли товарни олгандан кейин пунктга қайтариш муддати — 10 кун (қадоқ, штрих-код, ёрлиқ сақланган ҳолда). Пунктда администратор товарни кўздан кечиради. Озиқ-овқат ва шахсий гигиена буюмлари қайтарилмайди.
• Wildberries, AliExpress ва бошқа маркетплейсларда ҳам худди шу принсип: нуқсонсиз товар — 10 кунлик алмаштириш, нуқсонли товар — кафолат/қонун бўйича тўлиқ ҳуқуқлар. Аниқ муддатлар ҳар бир платформанинг қайтариш сиёсатида кўрсатилади.

Онлайн харидда электрон чек ва буюртма рақами сизнинг асосий далилингиз — уларни ўчириб юборманг. Товар етказиб берилганда жойида очиб кўринг: агар нуқсон ёки камомад бўлса, курер ёки пункт ходими олдида дарҳол қайд этинг — кейинроқ даъво қилиш қийинлашади.

Даъвони қандай қилиш керак: босқичма-босқич

1. Чекни ва қадоқни сақланг. Электрон чек ҳам яроқли. Чек йўқолса — бошқа далиллар (SMS, банк транзаксияси, гувоҳлар) ҳам ҳисобга олинади.
2. Нуқсонни қайд этинг. Фото/видео олинг, нуқсон қачон ва қандай чиққанини ёзиб қўйинг.
3. Сотувчига ёзма мурожаат қилинг. Талабингизни (таъмирлаш/алмаштириш/пул қайтариш) аниқ ёзинг, икки нусхада — бирига сотувчининг қабул белгисини олдиринг.
4. Жавоб бўлмаса — шикоят қилинг. Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитасига (raqobat.gov.uz, cалл-марказ орқали) мурожаат қилинг.
5. Судга мурожаат. Истеъмолчи низоларида даъво аризалари учун давлат божи тўланмайди — бу ҳуқуқингизни ҳимоя қилишни арзонлаштиради.

Хариддан олдин текширинг

• Кафолат муддати неччи ой/йил эканини чек ёки кафолат талонида аниқланг.
• Товар нархини бир неча дўконда солиштиринг — бир хил модел бўйича кафолат шартлари ҳам фарқ қилиши мумкин.
• Қадоқ ва тўлиқ комплектацияни жойида текширинг.
• Сотувчидан расмий чек талаб қилинг.

BirBozor нархларни ўнлаб дўкон ва маркетплейслар бўйича бир жойда солиштиришга ёрдам беради — бу сизга нафақат энг арзон, балки кафолат шарти қулай вариантни танлаш имконини беради.

Тез-тез бериладиган саволлар

Чек йўқолса, товарни қайтара оламанми? Ҳа. Қонун чекни ягона далил деб ҳисобламайди — банк тўлови, SMS-тасдиқ ёки гувоҳлар ҳам харидни тасдиқлаши мумкин.

Кафолат тугагач, нуқсон чиқса-чи? Кафолат муддати ичида чиққан нуқсон учун тўлиқ ҳуқуққа эгасиз ва нуқсон сизнинг айбингиз билан эмаслигини сотувчи исботлаши керак. Муддат тугагач ҳуқуқлар чекланади — бундай ҳолатлар бўйича қўмита ёки юрист билан маслаҳатлашинг.

Сотувчи "алмаштирмаймиз" деб ёзиб қўйган бўлса-чи? Бундай ёзувнинг кучи йўқ. Қонун (21-модда) истеъмолчи ҳуқуқларини чекловчи шартларни ҳақиқий эмас деб ҳисоблайди.

Онлайн олган товарни қайтариш почта харажати кимнинг зиммасида? Нуқсонли товар бўлса — сотувчи/маркетплейс зиммасида. Шунчаки "тўғри келмади" бўлса, қайтариш шартлари платформа сиёсатига боғлиқ.

Алмаштиришга сотувчи қанча вақт олади? Алмаштириш кечиктирилмасдан амалга оширилиши керак. Айни пайтда товар бўлмаса, сотувчи талабни кейинроқ, асоссиз чўзмасдан қондиради.

Кафолат — бу хайрия эмас, қонун. Чекни сақланг, талабингизни ёзма билдиринг ва керак бўлса қўмитага мурожаат қилинг — ҳуқуқингиз сиз томонда.