Акция рост ёки йўқ? 30 кун қоидаси

Маркетплейсда ҳар куни минглаб «акция» чизилади: «−40%, эски нарх 2 млн, ҳозир 1,2 млн». Лекин «эски нарх» қаердан келган? 21-октябр 2025 йилдан бошлаб бу саволга аниқ математик жавоб бор: эски нарх = охирги 30 кундаги энг паст нарх. Бошқа ҳеч қандай талқин йўқ.

Бу мақолада — қонуннинг ишчи формуласи, 3 қадамли текшириш протоколи ва 4 та мисол. Барчаси бир воситага айлантирилган: BirBozor ҳар бир SKU учун 30 кунлик тарихни бир тугмада очади.

Мақола давомидаги принципни эслатиб ўтайлик: бу — баҳсли мавзу эмас. Антимонополия қўмитаси қарори билан тасдиқланган. «Акция» қоидага зид бўлса — бу маркетинг эмас, бу ҳуқуқбузарлик. Ва сиз буни 1 сонияда текшира оласиз.

1. Қонун нима дейди

21-октябр 2025 йил қарори икки нарсани белгилайди:

1. «Эски нарх» — бу сўнгги 30 календар кунидаги товарнинг энг паст нархи. Сотувчининг «одатдаги» ёки «тавсиявий» нархи эмас, балки ҳақиқатда мавжуд бўлган энг паст рақам.
2. Акция фоизи — жорий нарх ва шу энг паст нарх орасидаги фарқ.

Бу — икки қаторли формула:

eski_narx = min(narx_oxirgi_30_kun)
aksiya_% = (eski_narx - joriy_narx) / eski_narx * 100

Агар жорий нарх сўнгги 30 кунлик минимумга тенг ёки ундан юқори бўлса — акция йўқ. Сотувчининг экрандаги «−25%» белгиси 0% га тенг. Кўп ҳолларда — ундан ҳам ёмонроқ, чунки «эски нарх» сунъий кўтарилган ва «акция» нархи ҳақиқий минимумдан баландроқ.

2. 3 қадамли текшириш протоколи

«Акция» ростми ёки йўқми қуйидаги 3 қадамда аниқланади. Ҳисоблагич керак эмас, фақат тарих графиги.

1-қадам: жорий «акция» нархига эътибор беринг

Мисол: бугунги нарх 1,2 млн сўм, экранида «−40%, эски нарх 2 млн».

2-қадам: сўнгги 30 кунлик нарх тарихига қаранг

Бу ерда асосий савол: 30 кун ичида нарх камида бир марта 1,2 млн ёки ундан паст бўлганми?

• Агар ҳа — демак 1,2 млн аллақачон мавжуд бўлган нарх, ҳеч қандай «акция» йўқ.
• Агар йўқ — демак 1,2 млн ҳақиқатан ҳам 30 кунлик минимумдан паст, ва акция рост.

3-қадам: эски нархни «2 млн»га эмас, 30 кунлик минимумга таққосланг

Сотувчи қайси рақамни «эски нарх» сифатида кўрсатиши муҳим эмас. Қонун бўйича эски нарх = 30 кунлик минимум. Агар сўнгги 30 кунда нарх 1,3 млн дан паст тушмаган бўлса, эски нарх 1,3 млн, экрандаги 2 млн — ёлғон.

Текшириш формуласини қисқартирамиз:

Жорий нарх сўнгги 30 кунда мавжуд бўлганми? Ҳа → акция йўқ. Йўқ → акция бор, фоизини 30 кунлик минимумдан ҳисобланг.

3. Тўртта типик мисол

Қуйидаги мисоллар — кузатувда энг кўп учрайдиган типик ҳолатлар. Структураси ҳар бирида бир хил: экрандаги «акция» — кейин 30 кунлик минимум — кейин хулоса.

Мисол 1 — Форма (мактаб учун)

Август 18-да: «−25%, эски нарх 280 минг, ҳозир 210 минг». 30 кунлик минимум (июл 19 – август 18): 195 минг (июл охирида нарх шундай эди). Хулоса: ҳозирги 210 минг эски нарх 195 мингдан 15 минг сўм қиммат. «Акция» қонун талабига зид; ҳақиқий ўзгариш — +7,7% қимматлаштириш, камайиш эмас.

Мисол 2 — Кондиционер (ёз peak'ида)

Июл 22-да: «−15%, эски нарх 7,2 млн, ҳозир 6,1 млн». 30 кунлик минимум: 6,1 млн (охирги ҳафтада бир неча марта шу нархда турган). Хулоса: акция 0%. 6,1 млн аллақачон эски нарх эди. Кондиционер мавсуми таҳлили бўйича бу нарх апрелда 4,9 млн дан ҳам паст эди — қонуний 30 кун ичида бўлмагани учун бу рақам «эски нарх» сифатида ҳисобланмайди, лекин харидор учун эсда тутадиган контекст.

Мисол 3 — iPhone (ҳақиқий акция)

Сентабр 5-да: «−8%, эски нарх 14,9 млн, ҳозир 13,7 млн». 30 кунлик минимум: 14,4 млн. Хулоса: 13,7 млн чинакам паст сўнгги 30 кунда. Акция рост, лекин эски нарх 14,9 эмас, балки 14,4 млн. Реал фоиз: ~5%, экрандаги 8% эмас. Кичик фарқ, аммо қонун бўйича тўғри фоизни кўрсатиш шарт.

Мисол 4 — Китоб (мавжудлик хавфи, нарх эмас)

Китоб нархи мавсум давомида ўзгармади: 95 минг. «Акция» белгиси йўқ. Лекин август 25-дан кейин китобнинг ўзи маркетплейсда out-of-stock. Хулоса: бу ерда муаммо акция эмас, вақтли мавжудлик. Мактаб даврига қараб уни август ўртасидан кеч бўлмасдан олиш керак (Мактабга тайёргарлик тўплами бўйича).

4. Қайси «акция»лар энг кўп шубҳали

Кузатувдаги нарх тарихига кўра қуйидаги патернлар энг кўп учрайди:

• Мавсумий маҳсулот peak вақтида. Кондиционер июлда, форма августда, совутгич ёзда. Талаб энг юқори бўлган пайтда «акция» энг тез-тез «театр»га айланади.
• Премиум брендлар. Apple, Samsung, Bosch ва бошқаларнинг юқори сегмент моделларида «эски нарх» кўпинча сунъий ёзилган рамкали рақам — бу нархда ҳеч қачон реал сотув бўлмаган.
• Кичик тиражли SKU'лар. Эски сток тугатилаётган моделлар — сотувчи нархни «акция» баҳонасида кўтариб қўйиб, кейин ҳақиқий минимумдан юқори нархда чиқаради.

Энг кам шубҳали — шошилинч сезонал ўтиш категориялари (спорт мавсум охири, эски йил коллекцияси, янги моделга ўрин бўшатиш): у ерда ҳақиқатан ҳам 30 кунлик минимум янгиланади, ва акция рост бўлади.

5. Нега бу сизга муҳим

2025-йилда Ўзбекистон Антимонополия қўмитаси фуқаролардан 48 мингдан ортиқ шикоят олди, ва аксарияти — истеъмолчиларга ёлғон маълумот бериш бўйича. Бу — юридик ҳолат: зарар йўқ деб кўриниши мумкин, лекин харидор нотўғри маълумот асосида қарор қабул қилади, ва қонун мана шу ҳолатдан ҳимоялайди.

Амалий томондан — сиз ҳар бир харид олдидан 30 кунлик тарихни текширишингиз мумкин ва керак. Буни қўлда қилиш қийин: тарихни сақламайди маркетплейснинг ўзи (ёки сақласа ҳам, кўрсатмайди). Лекин учинчи томон — кузатувчи — буни қилади ва бир тугмада кўрсатади.

6. BirBozor қандай ёрдам беради

• 30 кунлик нарх тарихи ҳар бир SKUда — график тарзида, 5 маркетплейсда. «Акция» рост ёки йўқлигини 1 сонияда кўрасиз: жорий нарх 30 кунлик минимумдан паст тушганми, графикда дарҳол кўринади.
• 5 дўкон таққослаш бир экранда. Баъзан «акция» бир дўконда реал, лекин бошқа дўконда худди шу нарх одатий даражада туради — бу нарса ҳам 1 сонияда кўринади.
• Push хабар: кузатилаётган SKU нархи 30 кунлик минимумдан паст тушганда — «акция» белгиси пайдо бўлганда эмас — сиз биласиз.

BirBozor сотувчини йўқотмайди, ва сотувчи устидан шикоятларни автоматик юбормайди. У фақат битта нарсани қилади: харидор учун рақамларни очиқ қилади. Қолганини қонун ва Антимонополия қўмитаси аллақачон ёпган.

7. Нима қилмаслик керак

• ❌ Фақат экрандаги фоизга ишонманг. Бу кўрсаткич қонун бўйича текширилиши шарт бўлган биргина рақам, лекин кўпинча ёлғон.
• ❌ «Машҳур магазинлар ёлғон чизмайди» деган қабул қарорини ишлатманг. Кузатувда энг катта маркетплейсларнинг бирортаси ҳам бу патерндан тоза эмас (Uzum vs Olcha vs Asaxiy таҳлили).
• ❌ «Сотиб олишга шошилмасангиз, нарх кўтарилади» деган FOMO тугмаси билан қарор қабул қилманг. Кўпинча кўтарилмайди, ва кўтарилган пайтда ҳам сиз ўша нарсани аввал шу нархда кўрган бўласиз — чунки тарих графигида бу бутун йўл ёзилган.

---

Манбалар:

• lex.uz/acts/59228 — 21-октябр 2025 йил қонун матни.
• Сохта чегирмалар тақиқи: батафсил таҳлил
• 48 минг шикоят: харидорлар нима дейишади
• Uzum vs Olcha vs Asaxiy: нарх таққослаш