Сохта чегирмалар 21-октябрдан тақиқланди: харидорлар учун нима ўзгарди

Олти ой олдин дўстим катта маркетплейсларнинг бирида Самсунг совуткич харид қилди. Сайтда «−30%, ески нарх 12 млн сўм, ҳозир 8,4 млн сўм» ёзилган еди. Уч ҳафта ўтиб менга шу моделдан керак бўлди. Сайтга кирдим — худди шу модел, худди шу «−30%», худди шу 8,4 млн. Вайбакк Мачине'дан кўриб чиқдим. 8,4 млн нархи саҳифада 84 кун ичида ўзгармасдан турган екан. Қачондир 12 млн деган «ески нарх» умуман бўлмаган. Бу аксия емас еди. Бу шунчаки нарх еди.

Бундай ҳикоя одатий. 2025-йил 21-октабрдан бошлаб еса расман ноқонуний.

Ўша куни Вазирлар Маҳкамаси махсус қарор чиқарди (асл матн лех.узda). Қисқача айтганда, сотувчи енди хоҳлаган «ески нархни» чизиб, ундан фоиз санай олмайди. «Ески нарх» қонунан сўнгги 30 кундаги енг паст нархга тенг бўлиши шарт.

Бу кичик кўринадиган банд Ўзбекистон е-коммерке'ининг бутун маркетинг иқтисодиётини ўзгартиради. Қуйида — аниқ нима қабул қилинди, нега айнан ҳозир, қоиданинг амалдаги механикаси, ва бугундан бошлаб ҳар қандай чекни қандай текшириб кўриш мумкин.

Айнан нима қабул қилинди

Қарорнинг асосий формуласи қисқа: «маҳсулот нархини сун'ий равишда ошириш тақиқланади». Классик схема назарда тутилган: дистрибутор 1–2 ой олдин «одатдаги нархни» ўйлаб топилган даражага кўтаради, аксия куни шу ўйлаб топилган нархдан «−40%» чизади. Харидор «аксия» кўради, аслида еса одатдагидек (ёки яқин) тўлайди.

Бу ҳийла ёпилиши учун қарорга аниқ рақамли норма киритилган: чегирма саналадиган «ески нарх» сўнгги 30 кундаги шу маҳсулотнинг енг паст нархига тенг бўлиши шарт.

Айнан шу мантиқ Европа Иттифоқида 2022-йилдан ишлайди (Омнибус Директиве). Антимонополия қўмитасининг тайёргарлик материалларида АҚШ, Канада, Франсия, Германия, Хитой, Корея ва Япония прецедентлари тўғридан-тўғри кўрсатилган.

Я'ни Ўзбекистон велосипедни қайтадан ихтиро қилмади — стандартга етиб олди.

Нега айнан ҳозир

2025 йилда Антимонополия қўмитаси фуқаролардан 48 000дан ортиқ мурожаат олди. Асосий қисми — исте'молчиларга ёлғон ма'лумот бериш ҳақида. Бу расмий рақам, тахмин емас. Қирқ саккиз минг киши ўзини алданган деб ҳисоблайди ва ариза ёзиш меҳнатидан қочмаган.

Параллел равишда 2025-йил майда давлат мониторинги Узум Маркетда тахминан 220 та, Олчада еса ~50 та контрафакт маҳсулот аниқлади — Адидас, Самсунг, Босч, Чанел ниқобида. 2025-йил декабрида қўмита пенсионерларга қаратилган сохта бонус-совға ва мажбурий бўлиб-бўлиб тўлаш схемалари ҳақида огоҳлантирди.

Бу — октабрдаги қарор туғилган контекст. Тартибга солувчи мавҳум муаммога емас, реал шикоятлар оқимига жавобан ҳаракат қилди.

Саноат контексти ҳам бор. Россия Форбес'и ўзининг кенг иқтибос қилинган тадқиқотида Қора Жума «аксиялари»нинг 75% — сохта еканини қайд етди: фақат ҳар 4-маҳсулот 10%дан ҳақиқий чегирмага ега, 28% «аксиялар» еса умуман мавжуд емас. Ўзбек бозори шу моделни нусха кўчириб келган.

«30 кун» қоидаси амалда нима англатади

Мақоланинг бошидаги совуткични мисол қилайлик.

1-март. Нарх 8,4 млн. 15-март. Сотувчи нархни 12 млн гача кўтаради. 20-март. Сайтда «аксия» пайдо бўлади: «12 млн'дан 8,4 млн, −30%».

2025-йил 21-октабрдан олдин бу кулранг зона еди: расман сайтда 5 кун давомида 12 млн нарх бўлган.

21-октабрдан кейин еса бу — бузилиш. «Ески нарх» сўнгги 30 кундаги енг паст нархга тенг бўлиши шарт. 20-мартгача 30 кун ичида енг паст нарх — 8,4 млн (1–14-март оралиғида турган). Демак қонуний «ески» = 8,4 млн. 8,4'дан 8,4'га чегирма = 0%. Ҳеч қандай аксия ё'қ.

Худди шу қоида мавсум олдидан «пумповка»ни ҳам ё'қ қилади. Аксияга бир ҳафта қолганда нархни 1,5×га кўтариб, кейин тушириб бўлмайди — 30 кунлик ойнада минимум барибир ески даражада қолади. Аксияни ҳақиқий қилишнинг ягона ё'ли: сўнгги 30 кундаги нархдан паст тушириш.

Қоиданинг қулайлиги шундаки, у текшириладиган. «Сотувчи ёмон ниятли еди» (исботлаш қийин) емас, балки «мана рақам, мана 30 кунлик ойна, арифметика».

Ўзингиз қандай текширасиз

Текшириш — битта саволга жавоб қидириш: «Сўнгги 30 кунда шу маҳсулотнинг енг паст нархи қанча еди?»

Асбобсиз учта ё'л бор:

1. Скриншотлар. Агар ойнинг бошида маҳсулотни кўриб, скриншот сақлаган бўлсангиз, сизда бошланғич нуқта бор. Амалда ҳеч ким бундай қилмайди.

2. Веб Арчиве. арчиве.орг/веб саҳифаларнинг нусхаларини сақлайди. Агар омад кулиб, керакли кунда кимдир саҳифани архивланган бўлса, ўша кунги нархни кўрасиз. Ўзбек маркетплейслари учун қоплама етарли емас — керакли сана ё'қ бўлиши мумкин.

3. Бошқаларнинг шарҳлари. Отзовик, 2гис, Яндех.Мапс'да фойдаланувчилар ба'зан кўрган нархларини кўрсатади. Бу қат'ий исбот емас, лекин кўрсаткич.

Уччаисининг умумий хусусияти: битта маҳсулотга 10–20 дақиқа, иш паст самарали. Иккита совуткични 3 та маркетплейсда таққослаш истасангиз — нархларни умуман таққослай олишингиздан олдин бир соатлик қўл иши сарфлайсиз.

БирБозор айнан шу оғриқ учун яратилмоқда. Биз ҳар куни 5 та асосий дўкондаги (Узум, Олча, Асахий, Техномарт, Медиапарк) кузатилаётган маҳсулот нархини ёзиб борамиз. 30 кунлик тарих ҳар бир маҳсулот карточкасига жадвал кўринишида жойланган. «Аксия ҳақиқийми?» — бир қарашда жавоб.

Сотувчиларга нима хавф солади

Қарор реклама ва исте'молчи ҳуқуқлари ҳақидаги мавжуд нормалар билан биргаликда ишлайди. Шикоятларни Антимонополия қўмитаси кўриб чиқади. Мумкин чора-тадбирлар:

нотўғри реклама учун ма'мурий жарималар сайтдан «аксия»ни олиб ташлаш ҳақида кўрсатма бузилишни жамоатчиликка очиш (қўмита амалиётида обрў-е'тибор чораси)

Енг муҳими: бу назария емас. 2026-йил апрелда қўмита олтита қурилиш компаниясини сохта чегирма рекламаси учун жаримага тортди. Октабрдаги қарордан кейин аллақачон Яндех/Узум рекламаси билан боғлиқ қўмита иши бор. Прецедентлар мавжуд. Тартибга солувчи нормани маркетплейсларда қўллашни ўрганмоқда.

БирБозор 30 кунлик текширувни бир тапда қандай кўрсатади

БирБозор — бир вақтнинг ўзида бир нечта ўзбек маркетплейсларида бир хил маҳсулотлар нархини кузатадиган илова. Ҳар қандай маҳсулот карточкасида уч нарсани кўрсатамиз:

Ҳозирги 5 дўкондаги нархлар тўри. Енг арзонни яшил рангда белгилаймиз. Бир қарашда — бугун қаерда фойдалироқ. 30 кунлик нарх графиги. Тўрнинг остида ўша екрандаёқ. Графикда «30 кундаги енг паст нарх» дарҳол кўринади — янги қонун бўйича айнан шу рақамга нисбатан «аксия» саналади. «Аксия ҳақиқий / аксия сохта» байроғи. Агар дўкон ҳозир «−Х%» чизган бўлса, биз автоматик равишда да'во қилинган «ески нархни» сўнгги 30 кундаги минимум билан таққослаймиз. Да'во катта бўлса — сизда Антимонополия қўмитасига шикоят учун тайёр аргумент бор.

Бунда ҳеч қандай сеҳрли алгоритм ё'қ. Енди қонун талаб қиладиган ўша арифметика, фақат скриншотлар ва Вайбакк Мачине'сиз.

БирБозор ҳозир пре-лаунч фазасида. Бета — 8 ҳафта ичида. Шу вақтгача биз Телеграм-каналда реал маҳсулотлар бўйича кунлик қўлда текширувлар жойлаймиз — сиз 30 кунлик нормадан илованинг чиқишини кутмасдан, бугундан фойдалана олишингиз учун.

Ҳозир нима қилиш керак

Телеграм-канал @birbozor_uzga обуна бўлинг — ҳар куни 1–2 та реал маҳсулот текширувини жойлаймиз. 30 кунлик тарих ва аниқ «аксия ҳақиқий / сохта» қарори билан. Дўконда «аксия» кўрганингизда — «сўнгги 30 кундаги енг паст нарх қанча еди?» деб сўранг. Дўкон жавоб бермаса — бу аллақачон сигнал. бирбозор.узни очинг — нарх солиштириш ва чегирма текшируви сайтда аллақачон ишлайди.

Қонун аллақачон ишламоқда. Ягона савол — қайси харидорлар ундан биринчи бўлиб фойдаланишни ўрганади.