Kafolat huquqlari 2026: nuqsonli tovar, 10 kun qoidasi va da'vo qilish tartibi

"Kafolat" so'zi do'kon chekida yoki tovar qutisida ko'p uchraydi, ammo aksariyat xaridorlar uning aniq nimani anglatishini bilishmaydi. Aslida "kafolat" — sotuvchining xayrixohligi emas, balki qonun bilan kafolatlangan huquqingiz. O'zbekistonda buni «Iste'molchilarning huquqlarini himoya qilish to'g'risida»gi qonun (1996-yil, 221-I-son, keyingi tahrirlar bilan) tartibga soladi. Quyida nuqsonli tovar uchun qanday huquqlaringiz borligi, sifatli tovarni qaysi muddatda almashtirish mumkinligi va onlayn-do'konlardan xaridda nima o'zgarishini aniq raqamlar bilan ko'rib chiqamiz.

"Kafolat" qonuniy nimani anglatadi

Qonunda ikki muddat bir-biridan farqlanadi:

• Kafolat muddati (kafolat muddati) — ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi tovar sifatiga javob beradigan davr. U tovar xaridorga sotilgan kundan boshlanadi. Uzoq muddat foydalaniladigan tovarlar (texnika, telefon, maishiy buyumlar) uchun kafolat muddati belgilanishi shart.
• Xizmat muddati (xizmat muddati) — tovardan foydalanish mumkin bo'lgan umumiy davr; u tugagach, mahsulotni ishlatish to'xtatilishi kerak. Oziq-ovqat va dori-darmonlar uchun esa xizmat muddati emas, yaroqlilik muddati qo'llaniladi.

Eng muhimi: agar tovarga umuman kafolat yoki yaroqlilik muddati belgilanmagan bo'lsa, qonun bo'yicha xaridor o'z huquqlaridan xarid kunidan 6 oy ichida foydalanishi mumkin. Ya'ni "kafolatsiz" degani "huquqsiz" degani emas.

Nuqsonli tovar: 4 ta huquqingiz

Tovarda nuqson chiqsa, tanlov sizniki — sotuvchi emas. Qonunning 13-moddasiga ko'ra, iste'molchi quyidagilardan birini talab qilishi mumkin:

Bu huquqlardan tovardagi nuqson kafolat muddati ichida, kafolat belgilanmagan bo'lsa 6 oy ichida aniqlangan taqdirda foydalanish mumkin. Nuqsonli tovarni almashtirish tartibini qonunning 14-moddasi, bepul ta'mirlashni esa 15-moddasi belgilaydi. Almashtirish kechiktirilmasdan amalga oshirilishi kerak; sotuvchida ayni paytda shunday tovar bo'lmasa, u talabni keyinroq qondiradi.

Ahamiyat bering: «Iste'molchilar huquqlarini himoya qilish to'g'risida»gi qonunga 2026-yilda almashtirish jarayonini aniqlashtiruvchi tuzatishlar muhokama qilinmoqda — qayta ekspertiza shartlari va muddatlari. Bu o'zgarishlar hali to'liq kuchga kirgani yo'q, shuning uchun amaldagi tartibga tayaning va sotuvchidan yozma javobni so'rang.

Misol. Telefon kafolat muddati ichida o'chib qoldi va o'zi yonmadi. Sotuvchi "biz faqat servisga yuboramiz" desa ham, tanlov sizniki: ta'mirlash, almashtirish, narxni kamaytirish yoki pulni qaytarish. Agar nuqson jiddiy bo'lsa (foydalanishni imkonsiz qilsa yoki bartaraf etish ko'p vaqt va mablag' talab qilsa), pulni qaytarib olishni talab qilish ayniqsa asosli. Sotuvchining nuqson sizning aybingiz bilan chiqqanini isbotlash yuki — uning zimmasida.

Sifatli tovarni almashtirish: 10 kun qoidasi

Tovar nuqsonsiz, ammo sizga to'g'ri kelmasa (o'lcham, rang, fason), qonunning 18-moddasi bo'yicha uni xarid kunidan 10 kun ichida xuddi shunday tovarga almashtirib olish huquqiga egasiz. Agar sotuvchida mos almashtiruv bo'lmasa — to'langan pulni qaytarib olasiz.

Almashtirish quyidagi shartlar bajarilganda kafolatlanadi:

• Tovar ishlatilmagan va shikastlanmagan;
• Original qadoq, yorliq va plomba saqlangan;
• Tovarning iste'mol xususiyatlari o'zgarmagan;
• Xaridni tasdiqlovchi chek yoki kvitansiya bor.

Hamma tovar ham qaytarilmaydi. Vazirlar Mahkamasining 75-son qarori bilan almashtirilmaydigan tovarlar ro'yxati belgilangan — masalan, shaxsiy gigiyena buyumlari (tish cho'tkasi, taroq), parfyumeriya-kosmetika, ich kiyim, dori vositalari. Sifatli oziq-ovqat mahsulotlari ham qaytarilmaydi.

Onlayn va marketpleysda nima o'zgaradi

Onlayn xaridda qonuniy huquqlaringiz saqlanadi, ustiga qulayliklar qo'shiladi:

• Yetkazib berishdan oldin bekor qilish — buyurtmani topshirish vaqtigacha yoki kuryer/punktda qabul qilish payti hech qanday sababsiz rad etishingiz mumkin.
• Uzum Marketda sifatli tovarni olgandan keyin punktga qaytarish muddati — 10 kun (qadoq, shtrix-kod, yorliq saqlangan holda). Punktda administrator tovarni ko'zdan kechiradi. Oziq-ovqat va shaxsiy gigiyena buyumlari qaytarilmaydi.
• Wildberries, AliExpress va boshqa marketpleyslarda ham xuddi shu prinsip: nuqsonsiz tovar — 10 kunlik almashtirish, nuqsonli tovar — kafolat/qonun bo'yicha to'liq huquqlar. Aniq muddatlar har bir platformaning qaytarish siyosatida ko'rsatiladi.

Onlayn xaridda elektron chek va buyurtma raqami sizning asosiy dalilingiz — ularni o'chirib yubormang. Tovar yetkazib berilganda joyida ochib ko'ring: agar nuqson yoki kamomad bo'lsa, kuryer yoki punkt xodimi oldida darhol qayd eting — keyinroq da'vo qilish qiyinlashadi.

Da'voni qanday qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. Chekni va qadoqni saqlang. Elektron chek ham yaroqli. Chek yo'qolsa — boshqa dalillar (SMS, bank tranzaksiyasi, guvohlar) ham hisobga olinadi.
2. Nuqsonni qayd eting. Foto/video oling, nuqson qachon va qanday chiqqanini yozib qo'ying.
3. Sotuvchiga yozma murojaat qiling. Talabingizni (ta'mirlash/almashtirish/pul qaytarish) aniq yozing, ikki nusxada — biriga sotuvchining qabul belgisini oldiring.
4. Javob bo'lmasa — shikoyat qiling. Raqobatni rivojlantirish va iste'molchilar huquqlarini himoya qilish qo'mitasiga (raqobat.gov.uz, call-markaz orqali) murojaat qiling.
5. Sudga murojaat. Iste'molchi nizolarida da'vo arizalari uchun davlat boji to'lanmaydi — bu huquqingizni himoya qilishni arzonlashtiradi.

Xariddan oldin tekshiring

• Kafolat muddati nechchi oy/yil ekanini chek yoki kafolat talonida aniqlang.
• Tovar narxini bir necha do'konda solishtiring — bir xil model bo'yicha kafolat shartlari ham farq qilishi mumkin.
• Qadoq va to'liq komplektatsiyani joyida tekshiring.
• Sotuvchidan rasmiy chek talab qiling.

BirBozor narxlarni o'nlab do'kon va marketpleyslar bo'yicha bir joyda solishtirishga yordam beradi — bu sizga nafaqat eng arzon, balki kafolat sharti qulay variantni tanlash imkonini beradi.

Tez-tez beriladigan savollar

Chek yo'qolsa, tovarni qaytara olamanmi? Ha. Qonun chekni yagona dalil deb hisoblamaydi — bank to'lovi, SMS-tasdiq yoki guvohlar ham xaridni tasdiqlashi mumkin.

Kafolat tugagach, nuqson chiqsa-chi? Kafolat muddati ichida chiqqan nuqson uchun to'liq huquqqa egasiz va nuqson sizning aybingiz bilan emasligini sotuvchi isbotlashi kerak. Muddat tugagach huquqlar cheklanadi — bunday holatlar bo'yicha qo'mita yoki yurist bilan maslahatlashing.

Sotuvchi "almashtirmaymiz" deb yozib qo'ygan bo'lsa-chi? Bunday yozuvning kuchi yo'q. Qonun (21-modda) iste'molchi huquqlarini cheklovchi shartlarni haqiqiy emas deb hisoblaydi.

Onlayn olgan tovarni qaytarish pochta xarajati kimning zimmasida? Nuqsonli tovar bo'lsa — sotuvchi/marketpleys zimmasida. Shunchaki "to'g'ri kelmadi" bo'lsa, qaytarish shartlari platforma siyosatiga bog'liq.

Almashtirishga sotuvchi qancha vaqt oladi? Almashtirish kechiktirilmasdan amalga oshirilishi kerak. Ayni paytda tovar bo'lmasa, sotuvchi talabni keyinroq, asossiz cho'zmasdan qondiradi.

Kafolat — bu xayriya emas, qonun. Chekni saqlang, talabingizni yozma bildiring va kerak bo'lsa qo'mitaga murojaat qiling — huquqingiz siz tomonda.