Soxta chegirmalar 21-oktabrdan taqiqlandi: xaridorlar uchun nima o‘zgardi

Olti oy oldin do'stim katta marketpleyslarning birida Samsung sovutkich xarid qildi. Saytda «−30%, eski narx 12 mln so'm, hozir 8,4 mln so'm» yozilgan edi. Uch hafta o'tib menga shu modeldan kerak bo'ldi. Saytga kirdim — xuddi shu model, xuddi shu «−30%», xuddi shu 8,4 mln. Wayback Machine'dan ko'rib chiqdim. 8,4 mln narxi sahifada 84 kun ichida o'zgarmasdan turgan ekan. Qachondir 12 mln degan «eski narx» umuman bo'lmagan. Bu aksiya emas edi. Bu shunchaki narx edi.

Bunday hikoya odatiy. 2025-yil 21-oktabrdan boshlab esa rasman noqonuniy.

O'sha kuni Vazirlar Mahkamasi maxsus qaror chiqardi (asl matn lex.uzda). Qisqacha aytganda, sotuvchi endi xohlagan «eski narxni» chizib, undan foiz sanay olmaydi. «Eski narx» qonunan so'nggi 30 kundagi eng past narxga teng bo'lishi shart.

Bu kichik ko'rinadigan band O'zbekiston e-commerce'ining butun marketing iqtisodiyotini o'zgartiradi. Quyida — aniq nima qabul qilindi, nega aynan hozir, qoidaning amaldagi mexanikasi, va bugundan boshlab har qanday chekni qanday tekshirib ko'rish mumkin.

Aynan nima qabul qilindi

Qarorning asosiy formulasi qisqa: «mahsulot narxini sun'iy ravishda oshirish taqiqlanadi». Klassik sxema nazarda tutilgan: distributor 1–2 oy oldin «odatdagi narxni» o'ylab topilgan darajaga ko'taradi, aksiya kuni shu o'ylab topilgan narxdan «−40%» chizadi. Xaridor «aksiya» ko'radi, aslida esa odatdagidek (yoki yaqin) to'laydi.

Bu hiyla yopilishi uchun qarorga aniq raqamli norma kiritilgan: chegirma sanaladigan «eski narx» so'nggi 30 kundagi shu mahsulotning eng past narxiga teng bo'lishi shart.

Aynan shu mantiq Yevropa Ittifoqida 2022-yildan ishlaydi (Omnibus Directive). Antimonopoliya qo'mitasining tayyorgarlik materiallarida AQSh, Kanada, Fransiya, Germaniya, Xitoy, Koreya va Yaponiya pretsedentlari to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatilgan.

Ya'ni O'zbekiston velosipedni qaytadan ixtiro qilmadi — standartga yetib oldi.

Nega aynan hozir

2025 yilda Antimonopoliya qo'mitasi fuqarolardan 48 000dan ortiq murojaat oldi. Asosiy qismi — iste'molchilarga yolg'on ma'lumot berish haqida. Bu rasmiy raqam, taxmin emas. Qirq sakkiz ming kishi o'zini aldangan deb hisoblaydi va ariza yozish mehnatidan qochmagan.

Parallel ravishda 2025-yil mayda davlat monitoringi Uzum Marketda taxminan 220 ta, Olchada esa ~50 ta kontrafakt mahsulot aniqladi — Adidas, Samsung, Bosch, Chanel niqobida. 2025-yil dekabrida qo'mita pensionerlarga qaratilgan soxta bonus-sovg'a va majburiy bo'lib-bo'lib to'lash sxemalari haqida ogohlantirdi.

Bu — oktabrdagi qaror tug'ilgan kontekst. Tartibga soluvchi mavhum muammoga emas, real shikoyatlar oqimiga javoban harakat qildi.

Sanoat konteksti ham bor. Rossiya Forbes'i o'zining keng iqtibos qilingan tadqiqotida Qora Juma «aksiyalari»ning 75% — soxta ekanini qayd etdi: faqat har 4-mahsulot 10%dan haqiqiy chegirmaga ega, 28% «aksiyalar» esa umuman mavjud emas. O'zbek bozori shu modelni nusxa ko'chirib kelgan.

«30 kun» qoidasi amalda nima anglatadi

Maqolaning boshidagi sovutkichni misol qilaylik.

1-mart. Narx 8,4 mln. 15-mart. Sotuvchi narxni 12 mln gacha ko'taradi. 20-mart. Saytda «aksiya» paydo bo'ladi: «12 mln'dan 8,4 mln, −30%».

2025-yil 21-oktabrdan oldin bu kulrang zona edi: rasman saytda 5 kun davomida 12 mln narx bo'lgan.

21-oktabrdan keyin esa bu — buzilish. «Eski narx» so'nggi 30 kundagi eng past narxga teng bo'lishi shart. 20-martgacha 30 kun ichida eng past narx — 8,4 mln (1–14-mart oralig'ida turgan). Demak qonuniy «eski» = 8,4 mln. 8,4'dan 8,4'ga chegirma = 0%. Hech qanday aksiya yo'q.

Xuddi shu qoida mavsum oldidan «pumpovka»ni ham yo'q qiladi. Aksiyaga bir hafta qolganda narxni 1,5×ga ko'tarib, keyin tushirib bo'lmaydi — 30 kunlik oynada minimum baribir eski darajada qoladi. Aksiyani haqiqiy qilishning yagona yo'li: so'nggi 30 kundagi narxdan past tushirish.

Qoidaning qulayligi shundaki, u tekshiriladigan. «Sotuvchi yomon niyatli edi» (isbotlash qiyin) emas, balki «mana raqam, mana 30 kunlik oyna, arifmetika».

O'zingiz qanday tekshirasiz

Tekshirish — bitta savolga javob qidirish: «So'nggi 30 kunda shu mahsulotning eng past narxi qancha edi?»

Asbobsiz uchta yo'l bor:

1. Skrinshotlar. Agar oyning boshida mahsulotni ko'rib, skrinshot saqlagan bo'lsangiz, sizda boshlang'ich nuqta bor. Amalda hech kim bunday qilmaydi.

2. Web Archive. archive.org/web sahifalarning nusxalarini saqlaydi. Agar omad kulib, kerakli kunda kimdir sahifani arxivlangan bo'lsa, o'sha kungi narxni ko'rasiz. O'zbek marketpleyslari uchun qoplama yetarli emas — kerakli sana yo'q bo'lishi mumkin.

3. Boshqalarning sharhlari. Otzovik, 2gis, Yandex.Maps'da foydalanuvchilar ba'zan ko'rgan narxlarini ko'rsatadi. Bu qat'iy isbot emas, lekin ko'rsatkich.

Uchchaisining umumiy xususiyati: bitta mahsulotga 10–20 daqiqa, ish past samarali. Ikkita sovutkichni 3 ta marketpleysda taqqoslash istasangiz — narxlarni umuman taqqoslay olishingizdan oldin bir soatlik qo'l ishi sarflaysiz.

BirBozor aynan shu og'riq uchun yaratilmoqda. Biz har kuni 5 ta asosiy do'kondagi (Uzum, Olcha, Asaxiy, Texnomart, Mediapark) kuzatilayotgan mahsulot narxini yozib boramiz. 30 kunlik tarix har bir mahsulot kartochkasiga jadval ko'rinishida joylangan. «Aksiya haqiqiymi?» — bir qarashda javob.

Sotuvchilarga nima xavf soladi

Qaror reklama va iste'molchi huquqlari haqidagi mavjud normalar bilan birgalikda ishlaydi. Shikoyatlarni Antimonopoliya qo'mitasi ko'rib chiqadi. Mumkin chora-tadbirlar:

noto'g'ri reklama uchun ma'muriy jarimalar saytdan «aksiya»ni olib tashlash haqida ko'rsatma buzilishni jamoatchilikka ochish (qo'mita amaliyotida obro'-e'tibor chorasi)

Eng muhimi: bu nazariya emas. 2026-yil aprelda qo'mita oltita qurilish kompaniyasini soxta chegirma reklamasi uchun jarimaga tortdi. Oktabrdagi qarordan keyin allaqachon Yandex/Uzum reklamasi bilan bog'liq qo'mita ishi bor. Pretsedentlar mavjud. Tartibga soluvchi normani marketpleyslarda qo'llashni o'rganmoqda.

BirBozor 30 kunlik tekshiruvni bir tapda qanday ko'rsatadi

BirBozor — bir vaqtning o'zida bir nechta o'zbek marketpleyslarida bir xil mahsulotlar narxini kuzatadigan ilova. Har qanday mahsulot kartochkasida uch narsani ko'rsatamiz:

Hozirgi 5 do'kondagi narxlar to'ri. Eng arzonni yashil rangda belgilaymiz. Bir qarashda — bugun qayerda foydaliroq. 30 kunlik narx grafigi. To'rning ostida o'sha ekrandayoq. Grafikda «30 kundagi eng past narx» darhol ko'rinadi — yangi qonun bo'yicha aynan shu raqamga nisbatan «aksiya» sanaladi. «Aksiya haqiqiy / aksiya soxta» bayrog'i. Agar do'kon hozir «−X%» chizgan bo'lsa, biz avtomatik ravishda da'vo qilingan «eski narxni» so'nggi 30 kundagi minimum bilan taqqoslaymiz. Da'vo katta bo'lsa — sizda Antimonopoliya qo'mitasiga shikoyat uchun tayyor argument bor.

Bunda hech qanday sehrli algoritm yo'q. Endi qonun talab qiladigan o'sha arifmetika, faqat skrinshotlar va Wayback Machine'siz.

BirBozor hozir pre-launch fazasida. Beta — 8 hafta ichida. Shu vaqtgacha biz Telegram-kanalda real mahsulotlar bo'yicha kunlik qo'lda tekshiruvlar joylaymiz — siz 30 kunlik normadan ilovaning chiqishini kutmasdan, bugundan foydalana olishingiz uchun.

Hozir nima qilish kerak

Telegram-kanal @birbozor_uzga obuna bo'ling — har kuni 1–2 ta real mahsulot tekshiruvini joylaymiz. 30 kunlik tarix va aniq «aksiya haqiqiy / soxta» qarori bilan. Do'konda «aksiya» ko'rganingizda — «so'nggi 30 kundagi eng past narx qancha edi?» deb so'rang. Do'kon javob bermasa — bu allaqachon signal. birbozor.uzni oching — narx solishtirish va chegirma tekshiruvi saytda allaqachon ishlaydi.

Qonun allaqachon ishlamoqda. Yagona savol — qaysi xaridorlar undan birinchi bo'lib foydalanishni o'rganadi.