Aksiya rost yoki yo'q? 30 kun qoidasi

Marketpleysda har kuni minglab «aksiya» chiziladi: «−40%, eski narx 2 mln, hozir 1,2 mln». Lekin «eski narx» qayerdan kelgan? 21-oktyabr 2025 yildan boshlab bu savolga aniq matematik javob bor: eski narx = oxirgi 30 kundagi eng past narx. Boshqa hech qanday talqin yo'q.

Bu maqolada — qonunning ishchi formulasi, 3 qadamli tekshirish protokoli va 4 ta misol. Barchasi bir vositaga aylantirilgan: BirBozor har bir SKU uchun 30 kunlik tarixni bir tugmada ochadi.

Maqola davomidagi prinsipni eslatib o'taylik: bu — bahsli mavzu emas. Antimonopol qo'mita qarori bilan tasdiqlangan. «Aksiya» qoidaga zid bo'lsa — bu marketing emas, bu huquqbuzarlik. Va siz buni 1 sekundda tekshira olasiz.

1. Qonun nima deydi

21-oktyabr 2025 yil qarori ikki narsani belgilaydi:

1. «Eski narx» — bu so'nggi 30 kalendar kunidagi tovarning eng past narxi. Sotuvchining «odatdagi» yoki «tavsiyaviy» narxi emas, balki haqiqatda mavjud bo'lgan eng past raqam.
2. Aksiya foizi — joriy narx va shu eng past narx orasidagi farq.

Bu — ikki qatorli formula:

eski_narx = min(narx_oxirgi_30_kun)
aksiya_% = (eski_narx - joriy_narx) / eski_narx * 100

Agar joriy narx so'nggi 30 kunlik minimumga teng yoki undan yuqori bo'lsa — aksiya yo'q. Sotuvchining ekrandagi «−25%» belgisi 0% ga teng. Ko'p hollarda — undan ham yomonroq, chunki «eski narx» suniy ko'tarilgan va «aksiya» narxi haqiqiy minimumdan balandroq.

2. 3 qadamli tekshirish protokoli

«Aksiya» rostmi yoki yo'qmi quyidagi 3 qadamda aniqlanadi. Hisoblagich kerak emas, faqat tarix grafigi.

1-qadam: joriy «aksiya» narxiga e'tibor bering

Misol: bugungi narx 1,2 mln so'm, ekranida «−40%, eski narx 2 mln».

2-qadam: so'nggi 30 kunlik narx tarixiga qarang

Bu yerda asosiy savol: 30 kun ichida narx kamida bir marta 1,2 mln yoki undan past bo'lganmi?

• Agar ha — demak 1,2 mln allaqachon mavjud bo'lgan narx, hech qanday «aksiya» yo'q.
• Agar yo'q — demak 1,2 mln haqiqatan ham 30 kunlik minimumdan past, va aksiya rost.

3-qadam: eski narxni «2 mln»ga emas, 30 kunlik minimumga taqqoslang

Sotuvchi qaysi raqamni «eski narx» sifatida ko'rsatishi muhim emas. Qonun bo'yicha eski narx = 30 kunlik minimum. Agar so'nggi 30 kunda narx 1,3 mln dan past tushmagan bo'lsa, eski narx 1,3 mln, ekrandagi 2 mln — yolg'on.

Tekshirish formulasini qisqartiramiz:

Joriy narx so'nggi 30 kunda mavjud bo'lganmi? Ha → aksiya yo'q. Yo'q → aksiya bor, foizini 30 kunlik minimumdan hisoblang.

3. To'rtta tipik misol

Quyidagi misollar — kuzatuvda eng ko'p uchraydigan tipik holatlar. Strukturasi har birida bir xil: ekrandagi «aksiya» — keyin 30 kunlik minimum — keyin xulosa.

Misol 1 — Forma (maktab uchun)

Avgust 18-da: «−25%, eski narx 280 ming, hozir 210 ming». 30 kunlik minimum (iyul 19 – avgust 18): 195 ming (iyul oxirida narx shunday edi). Xulosa: hozirgi 210 ming eski narx 195 mingdan 15 ming so'm qimmat. «Aksiya» qonun talabiga zid; haqiqiy o'zgarish — +7,7% qimmatlashtirish, kamayish emas.

Misol 2 — Konditsioner (yoz peak'ida)

Iyul 22-da: «−15%, eski narx 7,2 mln, hozir 6,1 mln». 30 kunlik minimum: 6,1 mln (oxirgi haftada bir necha marta shu narxda turgan). Xulosa: aksiya 0%. 6,1 mln allaqachon eski narx edi. Konditsioner mavsumi tahlili bo'yicha bu narx aprelda 4,9 mln dan ham past edi — qonuniy 30 kun ichida bo'lmagani uchun bu raqam «eski narx» sifatida hisoblanmaydi, lekin xaridor uchun esda tutadigan kontekst.

Misol 3 — iPhone (haqiqiy aksiya)

Sentabr 5-da: «−8%, eski narx 14,9 mln, hozir 13,7 mln». 30 kunlik minimum: 14,4 mln. Xulosa: 13,7 mln chinakam past so'nggi 30 kunda. Aksiya rost, lekin eski narx 14,9 emas, balki 14,4 mln. Real foiz: ~5%, ekrandagi 8% emas. Kichik farq, ammo qonun bo'yicha to'g'ri foizni ko'rsatish shart.

Misol 4 — Kitob (mavjudlik xavfi, narx emas)

Kitob narxi mavsum davomida o'zgarmadi: 95 ming. «Aksiya» belgisi yo'q. Lekin avgust 25-dan keyin kitobning o'zi marketpleysda out-of-stock. Xulosa: bu yerda muammo aksiya emas, vaqtli mavjudlik. Maktab davriga qarab uni avgust o'rtasidan kech bo'lmasdan olish kerak (Maktabga tayyorgarlik to'plami bo'yicha).

4. Qaysi «aksiya»lar eng ko'p shubhali

Kuzatuvdagi narx tarixiga ko'ra quyidagi paternlar eng ko'p uchraydi:

• Mavsumiy mahsulot peak vaqtida. Konditsioner iyulda, forma avgustda, sovutgich yozda. Talab eng yuqori bo'lgan paytda «aksiya» eng tez-tez «teatr»ga aylanadi.
• Premium brendlar. Apple, Samsung, Bosch va boshqalarning yuqori segment modellarida «eski narx» ko'pincha sun'iy yozilgan ramkali raqam — bu narxda hech qachon real sotuv bo'lmagan.
• Kichik tirajli SKU'lar. Eski stok tugatilayotgan modellar — sotuvchi narxni «aksiya» bahonasida ko'tarib qo'yib, keyin haqiqiy minimumdan yuqori narxda chiqaradi.

Eng kam shubhali — shoshilinch sezonal o'tish kategoriyalari (sport mavsum oxiri, eski yil kollektsiyasi, yangi modelga o'rin bo'shatish): u yerda haqiqatan ham 30 kunlik minimum yangilanadi, va aksiya rost bo'ladi.

5. Nega bu sizga muhim

2025-yilda O'zbekiston Antimonopol qo'mitasi fuqarolardan 48 mingdan ortiq shikoyat oldi, va aksariyati — iste'molchilarga yolg'on ma'lumot berish bo'yicha. Bu — yuridik holat: zarar yo'q deb ko'rinishi mumkin, lekin xaridor noto'g'ri ma'lumot asosida qaror qabul qiladi, va qonun mana shu holatdan himoyalaydi.

Amaliy tomondan — siz har bir xarid oldidan 30 kunlik tarixni tekshirishingiz mumkin va kerak. Buni qo'lda qilish qiyin: tarixni saqlamaydi marketpleysning o'zi (yoki saqlasa ham, ko'rsatmaydi). Lekin uchinchi tomon — kuzatuvchi — buni qiladi va bir tugmada ko'rsatadi.

6. BirBozor qanday yordam beradi

• 30 kunlik narx tarixi har bir SKUda — grafik tarzida, 5 marketpleysda. «Aksiya» rost yoki yo'qligini 1 sekundda ko'rasiz: joriy narx 30 kunlik minimumdan past tushganmi, grafikda darhol ko'rinadi.
• 5 do'kon taqqoslash bir ekranda. Ba'zan «aksiya» bir do'konda real, lekin boshqa do'konda xuddi shu narx odatiy darajada turadi — bu narsa ham 1 sekundda ko'rinadi.
• Push xabar: kuzatilayotgan SKU narxi 30 kunlik minimumdan past tushganda — «aksiya» belgisi paydo bo'lganda emas — siz bilasiz.

BirBozor sotuvchini yo'qotmaydi, va sotuvchi ustidan shikoyatlarni avtomatik yubormaydi. U faqat bitta narsani qiladi: xaridor uchun raqamlarni ochiq qiladi. Qolganini qonun va Antimonopol qo'mita allaqachon yopgan.

7. Nima qilmaslik kerak

• ❌ Faqat ekrandagi foizga ishonmang. Bu ko'rsatkich qonun bo'yicha tekshirilishi shart bo'lgan birgina raqam, lekin ko'pincha yolg'on.
• ❌ «Mashhur magazinlar yolg'on chizmaydi» degan qabul qarorini ishlatmang. Kuzatuvda eng katta marketpleyslarning birortasi ham bu paterndan toza emas (Uzum vs Olcha vs Asaxiy tahlili).
• ❌ «Sotib olishga shoshilmasangiz, narx ko'tariladi» degan FOMO tugmasi bilan qaror qabul qilmang. Ko'pincha ko'tarilmaydi, va ko'tarilgan paytda ham siz o'sha narsani avval shu narxda ko'rgan bo'lasiz — chunki tarix grafigida bu butun yo'l yozilgan.

---

Manbalar:

• lex.uz/acts/59228 — 21-oktyabr 2025 yil qonun matni.
• Soxta chegirmalar taqiqi: batafsil tahlil
• 48 ming shikoyat: xaridorlar nima deyishadi
• Uzum vs Olcha vs Asaxiy: narx taqqoslash